Η ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΑΞΗΣ

 Η Ηθική της πολιτικής πράξης και η υποκρισία κάποιων πολιτικών επιγόνων του Ανδρέα Παπανδρέου.

Κάποιοι από εσάς κοιταχτείτε στον καθρέφτη γιατι κατά Σαρτρ:  «Δεν υπάρχει άλλη πραγματικότητα από την πράξη»

Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης

                      Η ηθική της πολιτικής πράξης

Η φράση του Ζαν-Πολ Σαρτρ, «δεν υπάρχει άλλη πραγματικότητα από την πράξη», αποτελεί μια ύψιστη πολιτική και ηθική φιλοσοφική αρχή. Στην πολιτική ζωή, η πράξη είναι και μια επιλογή ανάμεσα σε στρατηγικές, αλλά και η ίδια η ουσία της πολιτικής ύπαρξης. Η προδοσία μιας ιδέας, η αθέτηση μιας ιδεολογικής γραμμής ή η συναλλαγή με αντιτιθέμενα πολιτικά μορφώματα είναι πράξεις που φέρουν βαριά ιστορική και ηθική ευθύνη.

Με αφορμή τη συμπλήρωση τριάντα ετών από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, η ελληνική δημόσια σφαίρα πλημμύρισε από πολιτικούς λιβανωτούς . Έτσι έχουμε την εμφάνιση της  μείζονος  αντίφασης να  σκιάζει τις μαρτυρίες σημαντικών (ιστορικών?) στελεχών του ΠΑΣΟΚ: αφενός, αποθεώνουν τον θεμελιωτή του πατριωτικού, μη-δογματικού σοσιαλισμού στην Ελλάδα και, αφετέρου αυτοί οι ίδιοι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαδοχή του από τον Κώστα Σημίτη. Πράξη και λόγος βρίσκονται σε σχιζοφρενική αντίθεση, διότι αυτή η διαδοχή δεν υπήρξε μία απλή εναλλαγή προσώπων, αλλά μία πλήρης ρήξη με το ιδεολογικό και εθνικό οικοδόμημα του Ανδρέα Παπανδρέου και της πλειοψηφίας της ελληνικής κοινωνίας.

1. Ο Ανδρέας Παπανδρέου: Η θεωρία του «πατριωτικού σοσιαλισμού»

Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε μιας τρισυπόστατη μεγαλοφυΐας, αρνούμενος να περιοριστεί η συμβολή του σε έναν μόνο τομέα. Έτσι ήταν ο οραματιστής οικονομολόγος που έθεσε τα θεμέλια μίας εναλλακτικής παγκόσμιας θεώρησης αμφισβητώντας τα «πλεονεκτήματα» του καπιταλισμού · ο ιδεολόγος  που συνέδεσε τον σοσιαλισμό με την εθνική κυριαρχία, απορρίπτοντας τα στερεότυπα του Ψυχρού Πολέμου· και ο πολιτικός που μετουσίωσε αυτή τη σύνθεση σε συλλογική δύναμη, δημιουργώντας ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτοί οι τρεις άξονες δεν υπήρξαν απλές διαστάσεις μιας πολυσχιδούς προσωπικότητας, αλλά οι ακρογωνιαίοι λίθοι ενός αυτόνομου και ρηξικέλευθου πολιτικού υποδείγματος. Το έργο του, όπως αποτυπώνεται τόσο στις διεθνείς δημοσιεύσεις του όσο και στη διάλεξη του 1991 στο Πανεπιστήμιο Complutense, συνιστά μία συνεκτική άποψη που συνδυάζει τον ριζοσπαστικό, τον μη-δογματικό μαρξισμό με μία αταλάντευτη εθνική -πατριωτική- γραμμή.

Σε αντίθεση με τη σοσιαλδημοκρατία, την οποία κατηγορούσε ανοιχτά, ο Παπανδρέου οραματιζόταν έναν σοσιαλισμό με  βάση τις αρχές:

Ι. Του Δημοκρατικού  Σχεδιασμού: Απορρίπτοντας τον γραφειοκρατικό συγκεντρωτισμό του σοβιετικού μοντέλου, υποστήριζε τον αποκεντρωμένο, δημοκρατικό σχεδιασμό, όπου το κράτος λειτουργεί ως «Κέντρο Στρατηγείο Ανάπτυξης» μέσα σε μια μικτή οικονομία. Όπως προκύπτει από το κείμενο του 1991, η παρουσία σχεδιασμού υπήρξε η ειδοποιός διαφορά μεταξύ σοσιαλιστικού μοντέλου και Κράτους Πρόνοιας.

ΙΙ. Της Εθνικής Ανεξαρτησίας: Ο Παπανδρέου κατέστησε σαφές ότι, για τις περιφερειακές χώρες, η ταξική πάλη ταυτίζεται με τον αγώνα για την εθνική απελευθέρωση. Αυτό αποτυπώθηκε με σθένος πολλαπλά και στις σχέσεις του με τις ΗΠΑ αλλά και με την ΕΕ.

ΙΙΙ. Της Κοινωνικής Συμμαχίας: Απέρριπτε τον ταξικό αναγωγισμό και μιλούσε για μία ευρεία συμμαχία των «μη προνομιούχων», που περιλάμβανε τα κινήματα για την ειρήνη, το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα (Περίφημη η στρατηγική του για την Εθνική Λαϊκή Ενότητα)   

2. Η σοσιαλδημοκρατία ως αντίθετος πόλος: Το «αδηφάγο» σύστημα της Γερμανίας

Η σοσιαλδημοκρατία δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα άλλο κόμμα για τον Ανδρέα Παπανδρέου. Ήταν η πολιτική έκφραση του μονοπωλιακού κεφαλαίου στην Ευρώπη, η ηγεμονική τάση του ΝΑΤΟ και η καρικατούρα της Αριστεράς. Όπως διατύπωσε ο ίδιος σαρκαστικά: «Η σοσιαλδημοκρατία και ο σοσιαλισμός έχουν ένα πράγμα κοινό, τα πρώτα γράμματα».

Η Γερμανική Σοσιαλδημοκρατία, ειδικότερα, υπήρξε ο κύριος μοχλός επιβολής της γερμανικής ηγεμονίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Κώστας Σημίτης, ως γνωστός φιλογερμανός και υποστηρικτής του ευρωπαϊκού κεκτημένου χωρίς όρους, εκπροσωπούσε την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: την πλήρη ενσωμάτωση της Ελλάδας στον νεοφιλελεύθερο πυρήνα της Ευρώπης, η δε επιλογή του εξυπηρετούσε αυτόν τον στόχο. Μόνο πολιτικά μύωπες δεν το αποδέχτηκαν.

3. Η προδοσία της διαδοχής: Από τη ρήξη στην ενσωμάτωση

Η πράξη επιλογής του Κώστα Σημίτη από στελέχη που είχαν ανδρωθεί πολιτικά δίπλα στον Ανδρέα Παπανδρέου-άλλως δεν θα τους γνώριζε ούτε ο θυρωρός της πολυκατοικίας τους- συνιστά μία από τις πλέον ιδεολογικά και πολιτικά κατακριτέες πράξεις της Μεταπολίτευσης. Αυτοί οι άνθρωποι, που ο Παπανδρέου τίμησε με υπουργικές και λοιπές πολιτικές θέσεις και την εμπιστοσύνη του, επέλεξαν την ημέρα της κρίσιμης διαδοχής να στηρίξουν τον άνθρωπο που οραματιζόταν την ακύρωση όσων είχαν και οι ίδιοι συμβάλλει να χτιστεί :

• Ιδεολογική Εκτροπή: Ο Σημίτης μετέτρεψε το ΠΑΣΟΚ από Κίνημα ρήξης σε ένα κόμμα διαχείρισης του συστήματος. Ο σχεδιασμός αντικαταστάθηκε από την «απορρύθμιση», η μικτή οικονομία από την ιδιωτικοποίηση και η κοινωνική δικαιοσύνη από την ανταγωνιστικότητα. Το ΠΑΣΟΚ εγκατέλειψε τη σοσιαλιστική του ταυτότητα και υιοθέτησε πλήρως τη σοσιαλδημοκρατική (και εν τέλει νεοφιλελεύθερη) ατζέντα.
• Οικονομικό και Εθνικό Χρέος: Η περίοδος διακυβέρνησης Σημίτη υπήρξε η αφετηρία της δημοσιονομικής κατρακύλας, με τα μακροοικονομικά μεγέθη να διογκώνονται επικίνδυνα. Η «δημιουργική λογιστική»- οι μίζες της περιόδου-το σκάνδαλο του χρηματιστηρίου- το φερόμενο ως σκάνδαλο του κτηματολογίου- η διόγκωση του προϋπολογισμού των Ολυμπιακών Αγώνων   προετοίμασαν το έδαφος για τα μνημόνια που ακολούθησαν. Η οικονομία κατέστη ευάλωτη, επιτρέποντας στη Γερμανία δια των Μνημονίων να αποκτήσει τον έλεγχο κρίσιμων εθνικών πόρων (αεροδρόμια, ΟΤΕ κλπ ) έναντι ελάχιστου ανταλλάγματος, υλοποιώντας έτσι το όραμα της γερμανικής οικονομικής διείσδυσης, κάτι για το οποίο ο Παπανδρέου είχε προειδοποιήσει.
• Ακύρωση του Ενιαίου Αμυντικού Δόγματος: Η Ακύρωση από τον Σημίτη (γνωστή η συνομιλία του με τον πρόεδρο Κληρίδη) του Ενιαίου Αμυντικού Δόγματος (περιελάμβανε την ενιαία άμυνα Κύπρου-Αιγαίου-Θράκης) ως ενιαίος αμυντικός χώρος υπήρξε καταστροφική. Το επεισόδιο στα Ίμια, όπου ο Σημίτης επέδειξε αναποφασιστικότητα, αποτελεί τη ναυαρχίδα αυτής της αποδυνάμωσης. Η ιεραρχία των εθνικών θεμάτων διασπάστηκε, ακυρώνοντας ουσιαστικά τη στρατηγική σκέψη του Παπανδρέου και του Γεράσιμου Αρσένη.

Αυτοί οι πολιτικοί, επιλέγοντας να στηρίξουν και να ζητήσουν και από άλλους την συνδρομή των στην στήριξη της επιλογής του Σημίτη, προτίμησαν την εύκολη διαδρομή της «ευρωπαϊκής κανονικότητας» έναντι της δύσκολης διαδρομής της εθνικής και κοινωνικής απελευθέρωσης. Ήταν η συνειδητή επιλογή της υπακοής στα κελεύσματα της άρχουσας τάξης του Βορρά της Ευρώπης και ιδίως των Γερμανών.

4. Οι συνέπειες: Οδηγώντας στο γκρεμό των Μνημονίων

Η επιλογή του 1996 , προϊόν πολιτικού καιροσκοπισμού, σηματοδότησε  μία συνεχή καθοδική πορεία:

1.      Ιδεολογική κατάρρευση: Η Κεντρο Αριστερά απώλεσε το πατριωτικό της στίγμα.

2.     Οικονομικός μαρασμός: Οι ανεξέλεγκτες δαπάνες και η ενσωμάτωση στο ευρώ χωρίς παραγωγική βάση μετέτρεψαν την Ελλάδα σε πειραματόζωο των αγορών και εύκολο θύμα στο αδηφάγο μεταπρατικό κεφάλαιο.

3.     Εθνική υποτέλεια: Οι υποχωρήσεις στα εθνικά θέματα  μετέτρεψαν την Ελλάδα από κυρίαρχη χώρα σε αποικιοκρατικό μόρφωμα.

Οι δρόμοι που άνοιξε ο Σημίτης ήταν οι δρόμοι των μνημονίων. Όταν η κρίση ήρθε, η χώρα βρέθηκε γυμνή από κάθε άποψη και παραδόθηκε αμαχητί στους δανειστές.

Η πραγματικότητα της πράξης και η σκιά της υποκρισίας

Η προδοσία της παρακαταθήκης του Ανδρέα Παπανδρέου είναι και ιστορικό ατόπημα και ενδεικτική περίπτωση του πώς η «πολιτική πράξη» μπορεί να αλλοιώσει την ιστορική αλήθεια. Όσοι σήμερα τον λιβανίζουν με πηχυαίους επιθετικούς χαρακτηρισμούς ας κοιταχτούν στον καθρέφτη. Η συμβολή τους ως η γέφυρα απρόσκοπτης επιβολής Σημίτη και πολιτικών του (που και σήμερα συνεχίζονται από τον Μητσοτάκη) οφείλουν να αναλογιστούν τις  τεράστιες ιστορικές τους ευθύνες τους. Οφείλουν να απολογηθούν. Οφείλουν να ζητήσουν μια μεγάλη συγγνώμη από την Ελληνική κοινωνία. Δεν δικαιούνται να αξιώνουν ρόλους.

Όπως είπε ο Σαρτρ, «δεν υπάρχει άλλη πραγματικότητα από την πράξη». Η πράξη αυτών των στελεχών στην περίπτωση της επιλογής Σημίτη υπήρξε μια ντροπιαστική  πράξη. Αποθέωσαν τον «Μεγάλο Απόντα»- τον συνωμότη επικεφαλής των Τεσσάρων που υπονόμευαν τον Ανδρέα Παπανδρέου, που επεδίωξαν να στήσουν «το γνωστό Πεντελικό». Η Ιστορική διαδρομή του Ανδρέα επιβιώνει και απλώνεται στη λαϊκή μνήμη ως του «Ηγέτη από το Μέλλον». Η πραγματικότητα είναι ότι αυτοί που τον έθαψαν πολιτικά, τον έθαψαν μαζί με το όραμα μιας ανεξάρτητης, δίκαιης και παραγωγικής Ελλάδας.

Σήμερα, η χώρα βρίσκεται στο έλεος των συνεπειών αυτής της επιλογής, πληρώνοντας το τίμημα μιας πολιτικής σκέψης που πρόδωσε την πράξη της.

  Ο Δημήτρης Σκουτέρης είναι πολιτικός αναλυτής, συγγραφέας των βιβλίων:

1. Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης (ΑΕΠΓ-GDPK ). Η Επίδραση του στη Μείωση του Δημόσιου Χρέους. Η συμβολή του στην Οικονομική Ανάπτυξη.

2. Η Αγάπη ήταν που μας κράτησε Όρθιους. Αγάπη, Αλήθεια, Αγώνας, Απώλεια, Αθανασία. Νίκη ή Ήττα;

3. Η Κυρά Νοημοσύνη (παιδικό)