Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΗ ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ

 

                   Γεωοικονομικές συνέπειες του πολέμου 

                            ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν

                   

Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης

                   Η φύση της σύγκρουσης

Σύμφωνα με ορισμένους Αναλυτές , ο πόλεμος που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου διαμορφώνει μια νέα παγκόσμια πραγματικότητα καθώς διακυβεύονται οι όροι με τους οποίους ολόκληρος ο κόσμος θα μπορεί να αγοράζει πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Το διακύβευμα είναι η δυνατότητα αγοράς ενέργειας από εξαγωγείς ( με επικεφαλής τη Ρωσία και το Ιράν ) σε νομίσματα άλλα εκτός του  δολαρίου. Η αμερικανική απαίτηση για έλεγχο του διεθνούς εμπορίου πετρελαίου συνεπάγεται ότι οι χώρες που εξορυγνυουν και εξάγουν πετρέλαιο πρέπει να τιμολογούν σε δολάρια και να επαναδιοχετεύουν τα κέρδη τους σε αμερικανικά ομόλογα και μετοχές – η λεγόμενη πετροδολαριακή ανακύκλωση που αποτελεί τη βάση της χρηματοοικονομικής ισχύος των ΗΠΑ.

Το παρόν δοκίμιο εξετάζει τις ενδεχόμενες συνέπειες αυτής της σύγκρουσης σε τρία επίπεδα: τις χώρες του Περσικού Κόλπου, την ευρύτερη Μέση Ανατολή και στο παγκόσμιο σύστημα, με έμφαση στην πιθανή μερική αποδολαριοποίηση του διεθνούς εμπορίου. Παράλληλα, αναλύει τη στρατηγική του Ιράν, τις διαθέσιμες επιλογές ΗΠΑ και Ισραήλ, καθώς και τα οφέλη, τις ζημίες και τους κινδύνους για Κίνα, Ρωσία και τις χώρες των BRICS.

         1. Συνέπειες στις χώρες του Περσικού Κόλπου

Οι χώρες του Περσικού Κόλπου βρίσκονται στο επίκεντρο της σύγκρουσης, καθώς φιλοξενούν αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις, αμερικάνικα Data Centers και έχουν οικονομίες βαθιά συνδεδεμένες με τις ΗΠΑ μέσω της ανακύκλωσης των πετροδολαρίων. Το Ιράν έχει θέσει ως πρώτο στόχο την αποχώρηση των ΗΠΑ από όλες τις στρατιωτικές βάσεις στην περιοχή, προειδοποιώντας ότι οποιαδήποτε χώρα επιτρέψει τη χρήση τους για επιθέσεις εναντίον του θα υποστεί άμεσο πλήγμα.

1.1 Στρατιωτική πίεση και πλήγματα σε υποδομές

Το Ιράν έχει ήδη πλήξει τη ραχοκοκαλιά των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης ραντάρ και αντιαεροπορικής άμυνας σε Ιορδανία, Σαουδική Αραβία, Κατάρ, ΗΑΕ, Κουβέιτ και Μπαχρέιν.

 Πρόσφατα σημειώθηκαν επιθέσεις σε δύο σαουδαραβικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, ενώ drone έπληξε μονάδα αφαλάτωσης στο Μπαχρέιν ως αντίποινα για επίθεση από έδαφος του Μπαχρέιν σε ιρανική μονάδα αφαλάτωσης στο νησί Qeshm. Η επιλογή των μονάδων αφαλάτωσης δεν είναι τυχαία: η Σαουδική Αραβία εξαρτάται κατά 70% από αφαλατωμένο νερό και το Μπαχρέιν κατά 60%, καθιστώντας τις εξαιρετικά ευάλωτες.

1.2 Οικονομική ασφυξία

Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν για πλοία πλην των ιρανικών και όσων που μεταφέρουν πετρέλαιο προς Κίνα, έχει μειώσει και σε κάποιες περιπτώσεις έχει σταματήσει την παραγωγή πετρελαίου και LNG. Οι αποθηκευτικοί χώροι είναι πλήρεις και η Lloyd's του Λονδίνου δεν εκδίδει ασφαλιστήρια συμβόλαια για πλοία που προσεγγίζουν την περιοχή. Τα κράτη του Κόλπου συζήτησαν στις 8 Μαρτίου την απόσυρση επενδύσεων ύψους 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων από τις ΗΠΑ (κυρίως από τη Σαουδική Αραβία) ως πρώτο βήμα για απεξάρτηση από το δολάριο και ένδειξη καλής θέλησης προς το Ιράν.

1.3 Εσωτερικές πιέσεις και απειλή για τα μοναρχικά καθεστώτα του Κόλπου.

Το Ιράν καλεί τους σιιτικούς πληθυσμούς σε Ιορδανία και άλλες χώρες του Κόλπου να ανατρέψουν τις μοναρχίες που παραμένουν υπό αμερικανικό έλεγχο. Υπάρχουν φήμες ότι ο βασιλιάς του Μπαχρέιν έχει ήδη εγκαταλείψει τη χώρα. Η πίεση είναι ασφυκτική: αν τα μοναρχικά καθεστώτα αρνηθούν να συμμορφωθούν με τις ιρανικές απαιτήσεις, κινδυνεύουν από στρατιωτικά πλήγματα· αν συμμορφωθούν, κινδυνεύουν με «πάγωμα» των περιουσιακών τους στοιχείων  σε δολάρια από τις ΗΠΑ.

              2. Συνέπειες σε όλη τη Μέση Ανατολή

2.1 Αποδιάρθρωση του αμερικανικού συμμαχικού συστήματος

Το Ιράν απαιτεί από όλες τις χώρες της περιοχής (Κατάρ, ΗΑΕ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Σαουδική Αραβία, Ιορδανία) να κλείσουν τις αμερικανικές βάσεις και να απαγορεύσουν τη χρήση του εναέριου χώρου τους. Η Ιορδανία, όπου οι Παλαιστίνιοι αποτελούν μεγάλο τμήμα του εργατικού δυναμικού, θεωρείται ιδιαίτερα ευάλωτη σε ενδεχόμενη  εσωτερική ανατροπή. Το Ιράκ, του οποίου το κοινοβούλιο συνεχίζει να ζητά την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων, βρίσκεται σε διαρκή διαπραγμάτευση με την Τεχεράνη.

2.2 Αποδολαριοποίηση και διακοπή οικονομικών δεσμών

Η δεύτερη ιρανική απαίτηση είναι ο τερματισμός των στενών οικονομικών δεσμών με τις ΗΠΑ, ξεκινώντας από τα κέντρα δεδομένων (Data Centers) των Amazon, Microsoft και Google που λειτουργούν στην περιοχή. Το Ιράν θεωρεί αυτές τις εγκαταστάσεις "νόμιμους στόχους", καθώς εξυπηρετούν στρατιωτικές ανάγκες, όπως συνέβη με το Starlink που χρησιμοποιήθηκε για την κινητοποίηση διαδηλώσεων κατά της ιρανικής κυβέρνησης. Ήδη έχει κτυπήσει τρία κέντρα δεδομένων (Data Centers).

2.3 Περιφερειακή ενεργειακή αναδιάρθρωση

Το «κλείσιμο» των Στενών του Ορμούζ αναγκάζει τις χώρες του Κόλπου να σταματήσουν την παραγωγή πετρελαίου και LNG. Τα εργοστάσια υγροποίησης φυσικού αερίου του Κατάρ έχουν βομβαρδιστεί και θα χρειαστούν τουλάχιστον δύο εβδομάδες για επισκευή και άλλες δύο για επαναλειτουργία. Η ενεργειακή κρίση πλήττει ήδη συμμάχους των ΗΠΑ όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και η Ευρώπη, προκαλώντας ρήγμα στη Δύση.

        3. Παγκόσμιες συνέπειες και αποδολαριοποίηση

 

3.1 Κατάρρευση του «συστήματος πετροδολάρια»

Η τρίτη και πιο ριζοσπαστική Ιρανική απαίτηση είναι οι γειτονικές χώρες να ξεκινήσουν και εμβαθύνουν την αποδολαριοποίηση των οικονομιών τους. Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε στο CNN ότι "οι εταιρείες που αγοράζουν αμερικανικό δημόσιο χρέος και επενδύουν σε ομόλογα θεωρούνται συνεργοί στον πόλεμο κατά του Ιράν" και προειδοποίησε για "άμεση απόσυρση κεφαλαίων". Η απειλή αυτή αφορά άμεσα τις επενδύσεις 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων των κρατών του Κόλπου στις ΗΠΑ.

3.2 Ενεργειακή κρίση και πληθωρισμός

Η άνοδος των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου αναγκάζει τις οικονομίες παγκοσμίως να επιλέξουν μεταξύ περικοπής κοινωνικών δαπανών ή πληρωμής μέσω πετροδολαρίων του χρέους των ΗΠΑ. Το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών εξετάζει ήδη την άρση κυρώσεων στη διάθεση  ρωσικού πετρελαίου για να συγκρατήσει τον πληθωρισμό. Δόθηκε από τον Τραμπ μια τρόπον τινά  προσωρινή 30ήμερη άδεια πώλησης του χωρίς επιβολή κυρώσεων.

Γεωπολιτικός διχασμός

Ο πόλεμος προκαλεί προβλήματα μεταξύ των χωρών του μπλοκ ΗΠΑ-ΝΑΤΟ-ΕΕ . Οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη αυξήθηκαν 20%, ενώ το χρηματιστήριο της Νότιας Κορέας κατέγραψε πτώση 18% σε δύο ημέρες. Η αφήγηση ότι ο κόσμος χρειάζεται την αμερικανική στρατιωτική προστασία έναντι Ρωσίας, Κίνας και Ιράν καταρρέει, καθώς οι ΗΠΑ από «προστάτες» αναδεικνύονται ως η μεγαλύτερη απειλή για την ασφάλεια και ευημερία των συμμάχων τους.

 

                       4. Η στρατηγική του Ιράν

4.1 Οι τρεις πυλώνες

Το Ιράν έχει θέσει τρεις σαφείς στόχους για να αποτρέψει μελλοντικούς πολέμους:

1.      Αποχώρηση των ΗΠΑ από όλες τις στρατιωτικές βάσεις στη Μέση Ανατολή

2.     Τερματισμός των οικονομικών δεσμών των αραβικών χωρών με τις ΗΠΑ

3.     Αποδολαριοποίηση του εμπορίου πετρελαίου και αποεπένδυση από αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία

4.2 Αξιοποίηση του Σιιτικού παράγοντα

Το Ιράν χρησιμοποιεί στρατηγικά τις σιιτικές κοινότητες σε όλη την περιοχή ως μοχλό πίεσης. Στην Ιορδανία, όπου οι Παλαιστίνιοι (πολλοί εκ των οποίων σιίτες) αποτελούν μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, καλούνται σε εξέγερση κατά της μοναρχίας.

 Στο Μπαχρέιν, όπου η σιιτική πλειοψηφία καταπιέζεται από τη σουνιτική μοναρχία, η πίεση είναι διαρκής. Στο Ιράκ, η σιιτική κυβέρνηση πιέζεται να επιταχύνει την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων.

4.3 Στρατιωτική κλιμάκωση

Το Ιράν αναμένει την εξάντληση των αμερικανικών και ισραηλινών αποθεμάτων αντιαεροπορικής άμυνας για να εξαπολύσει σοβαρή επίθεση με τα πιο προηγμένα πυραυλικά του συστήματα. Η στρατηγική του περιλαμβάνει σταδιακή κλιμάκωση, όπως έδειξε η επίθεση σε μονάδες αφαλάτωσης και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις.

             5. Διαθέσιμες επιλογές ΗΠΑ και Ισραήλ

5.1 Οι περιορισμοί των ΗΠΑ

Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν σοβαρούς περιορισμούς: τα αποθέματα όπλων έχουν εξαντληθεί, τα συστήματα ραντάρ και οι εγκαταστάσεις αντιπυραυλικής άμυνας έχουν πληγεί, και η αναπλήρωσή τους απαιτεί τουλάχιστον πέντε χρόνια. Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι δεν θα υπάρξει συμφωνία με το Ιράν παρά μόνο "άνευ όρων παράδοση"-αν και προσφάτως τα άλλαξε πάλι-  αλλά η στρατιωτική ικανότητα για επιβολή της είναι από περιορισμένη ως σχετικώς ανύπαρκτη .

5.2 Το δίλημμα της Ισπανίας ως παράδειγμα

Η Ισπανία απαγόρευσε τη χρήση των αεροδρομίων της για τον πόλεμο κατά του Ιράν, αλλά ο Τραμπ δήλωσε ότι "μπορούμε απλά να πετάξουμε και να τα χρησιμοποιήσουμε, κανείς δεν θα μας πει όχι". Το παράδειγμα δείχνει το αδιέξοδο των συμμάχων: ακόμη και αν θελήσουν να αντισταθούν, δεν έχουν τη δυνατότητα να αποτρέψουν την αμερικανική χρήση των εγκαταστάσεών τους.

5.3 Η θέση του Ισραήλ

Το Ισραήλ, ως κύριος σύμμαχος των ΗΠΑ στην περιοχή, βρίσκεται σε δυσχερή θέση. Η αμυντική του θωράκιση έχει πληγεί, τα αποθέματα πυραύλων εξαντλούνται και η «ιρανική απειλή» γίνεται άμεση. Η χρήση του αφηγήματος περί ιρανικών πυρηνικών όπλων (ανάλογο με αυτό για το Ιράκ το 2003) δεν πείθει πλέον τη διεθνή κοινή γνώμη η οποία στη πλειοψηφία της στρέφεται όχι μόνο κατά του Ισραήλ αλλά και κατά της παγκόσμιας Εβραϊκής κοινότητας .

 

    6. Οφέλη, ζημίες και κίνδυνοι για Κίνα,

                  Ρωσία και BRICS

 

6.1 Κίνα: Ο μεγάλος κερδισμένος

Η Κίνα αναδεικνύεται ως ο μεγαλύτερος ωφελημένος της σύγκρουσης. Τα ιρανικά πλοία μεταφέρουν πετρέλαιο αποκλειστικά προς Κίνα, εξασφαλίζοντας ενεργειακό εφοδιασμό σε προνομιακές τιμές. Η αποδολαριοποίηση του εμπορίου πετρελαίου εξυπηρετεί άμεσα το στρατηγικό στόχο της διεθνοποίησης του γουάν. Η ενδεχόμενη αποχώρηση των ΗΠΑ από την περιοχή δημιουργεί γεωπολιτικό κενό που η Κίνα μπορεί να καλύψει μέσω της Πρωτοβουλίας Belt and Road.

6.2 Ρωσία: Στρατηγικός εταίρος

Η Ρωσία επωφελείται από την άνοδο των τιμών ενέργειας και τη μείωση της πίεσης στο Ουκρανικό μέτωπο. Η συνεργασία με το Ιράν στον ενεργειακό τομέα ενισχύεται, ενώ η αποδολαριοποίηση του εμπορίου εξυπηρετεί τον μακροπρόθεσμο στόχο της μείωσης της εξάρτησης από το δολάριο. Η άρση κυρώσεων σε ρωσικό πετρέλαιο από τις ΗΠΑ (έστω προσωρινή) αποτελεί έμμεση παραδοχή της αποτυχίας της δυτικής στρατηγικής.

6.3 BRICS: Η νέα αρχιτεκτονική

Η σύγκρουση επιταχύνει τη διαδικασία δημιουργίας εναλλακτικού χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η απόφαση των κρατών του Κόλπου να αποσύρουν 2 τρισεκατομμύρια δολάρια από τις ΗΠΑ και να τα διαφοροποιήσουν εκτός της ζώνης του δολαρίου δυνητικά ενισχύει το ρόλο της Νέας Αναπτυξιακής Τράπεζας των BRICS. Η Ινδία, ως μέλος BRICS, επωφελείται από την προσωρινή άρση κυρώσεων για ρωσικό πετρέλαιο και από τη δυνατότητα αγοράς ενέργειας σε τοπικά νομίσματα.

6.4 Κίνδυνοι για BRICS

Οι κίνδυνοι δεν είναι αμελητέοι: η πιθανότητα επέκτασης της σύγκρουσης, οι πιέσεις για συμμόρφωση με τις αμερικανικές κυρώσεις, και η αστάθεια στις τιμές ενέργειας μπορεί να πλήξουν τις οικονομίες των μελών. Η Ινδία του Μόντι , διατηρεί καλές σχέσεις με τη Δύση, αναβάθμισε πρόσφατα την σχέση της με το Ισραήλ γεγονός που προκαλεί πολλά ερωτηματικά σε πολλές χώρες μέλη των BRICS. Από Αναλυτές μάλιστα αναδεικνύεται και το ενδεχόμενο απομάκρυνσής της από το μπλοκ αυτών των χωρών. Η παραμονή της ή όχι στο μπλοκ θα εξαρτηθεί  κατά κύριο λόγο από την Κίνα  και τη Ρωσία. Ένα άλλο αγκάθι είναι πλέον η σχέση Ιράν -ΗΑΕ , που αλληλοβομβαρδίζονται. Η Νότια Αφρική και η Βραζιλία, μακριά από το επίκεντρο του πολέμου, μπορεί να επηρεαστούν έμμεσα από την παγκόσμια ύφεση. Ο πόλεμος αυτός θα κρίνει την συνοχή ακόμα και αυτή καθαυτή την ύπαρξη των BRICS.

 

                         7. Επιλογικά

Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν, όπως προσεγγίζεται από ορισμένους Αναλυτές , δεν είναι μια ακόμη περιφερειακή σύρραξη, αλλά μια σύγκρουση που θα καθορίσει το μέλλον του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Οι τρεις ιρανικοί στόχοι –αποχώρηση ΗΠΑ από βάσεις, διακοπή οικονομικών δεσμών με χώρες του Κόλπου, αποδολαριοποίηση– αν επιτευχθούν, θα σημάνουν το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας στη Μέση Ανατολή και την εμβάθυνση της νέας πολυπολικής τάξης.

Τα μοναρχικά καθεστώτα του Κόλπου βρίσκονται σε αδιέξοδο: είτε θα υποκύψουν στις ιρανικές απαιτήσεις και θα χάσουν την «αμερικανική προστασία», είτε θα αντισταθούν και θα υποστούν στρατιωτικά πλήγματα και εσωτερικές ανατροπές. Η ενεργειακή κρίση πλήττει ήδη τους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ, δημιουργώντας ρήγμα στη Δύση και τάσεις αυτονόμησης κάποιων χωρών.

Η Κίνα και η Ρωσία αναδεικνύονται ως οι μεγάλοι κερδισμένοι, ενώ οι BRICS αποκτούν στρατηγική σημασία ως εναλλακτική στο δολαριοκεντρικό σύστημα, αν επιβιώσουν. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα υπάρξει έστω και μερική αποδολαριοποίηση, αλλά πόσο γρήγορα και με ποιο κόστος θα συντελεστεί. Ο πόλεμος αυτός, "καταστρέφει την αφήγηση ότι οι ΗΠΑ προστατεύουν τον κόσμο από Ρωσία, Κίνα και Ιράν" – αντίθετα, αποδεικνύει ότι η μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια σταθερότητα προέρχεται από την ίδια την Ουάσιγκτον.

Ο Δημήτρης Σκουτέρης είναι πολιτικός αναλυτής, skouterisd@gmail.com, https://www.facebook.com/dimitris.skouteris.94, skouterisd, https://skouterisd.blogspot.com. Συγγραφέας του βιβλίου:  Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης (ΑΕΠΓ-GDPK ). Η Επίδραση του στη Μείωση του Δημόσιου Χρέους. Η συμβολή του στην Οικονομική Ανάπτυξη