Οι ζημιές από τους βομβαρδισμούς του Ισραήλ
στο Παλάτι Γκολεστάν (Ιράν) και η Ηθική της Μνήμης.
Ένα Δοκίμιο για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς
υπό το φως της Αρχαιοελληνικής και Κινεζικής φιλοσοφίας
Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης
Όταν τα ωστικά κύματα των βομβών προκαλούν και ιστορικό ρήγμα
Στις 2 Μαρτίου 2026, τα ωστικά κύματα από την αεροπορική επιδρομή του Ισραήλ στην πλατεία Αράγκ της Τεχεράνης δεν προκάλεσαν μόνο ρωγμές σε τοίχους και θραύσεις σε καθρέφτες στην ευρύτερη περιοχή. Προκάλεσαν, κυρίως, ένα ρήγμα στην παγκόσμια συλλογική συνείδηση. Το Παλάτι Γκολεστάν, ένα αριστούργημα της εποχής των Κατζάρ εγγεγραμμένο στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 2013, υπέστη σημαντικές ζημιές: η Αίθουσα του Μαρμάρινου Θρόνου και η Αίθουσα των Καθρεφτών «τραυματίστηκαν» ανεπανόρθωτα, διακοσμητικά στοιχεία του 1750 κατέρρευσαν, και η υλική συνέχεια ενός πολιτισμού δοκιμάστηκε, όπως δοκιμάζεται η ηθική των επιτιθέμενων (Ισραήλ και ΗΠΑ).
Το γεγονός αυτό δεν συνιστά απλώς μια "παράπλευρη απώλεια" σε μια ένοπλη σύρραξη. Εγείρει θεμελιώδη φιλοσοφικά ερωτήματα για τη σχέση του πολέμου με την πολιτισμική μνήμη, για τα όρια της στρατιωτικής αναγκαιότητας, και για την ηθική ευθύνη των εμπολέμων απέναντι σε μνημεία που ανήκουν, κατά τη ρήτρα της Σύμβασης της Χάγης του 1954, σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η UNESCO, ανταποκρινόμενη στο καθήκον της, επιβεβαίωσε ότι κοινοποίησε τις γεωγραφικές συντεταγμένες των μνημείων στις κυβερνήσεις του Ιράν, των ΗΠΑ και του Ισραήλ, σε μια ύστατη προσπάθεια να θωρακίσει την πολιτιστική κληρονομιά από τη βία του πολέμου .
Το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να εξετάσει την καταστροφή του Γκολεστάν και υπό το πρίσμα δύο μεγάλων φιλοσοφικών παραδόσεων: του Ταοϊσμού (ως στοιχείου της Κινεζικής Φιλοσοφίας) και της Αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας. Μέσα από αυτή τη διττή ματιά, θα διερευνηθεί πώς η Ανατολική και η Δυτική σκέψη προσεγγίζουν το ζήτημα της βίας, της μνήμης και της ευθύνης, προσφέροντας ένα πλαίσιο για την ηθική αποτίμηση των σύγχρονων εγκλημάτων πολέμου κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς.
1. Η Ταοϊστική θεώρηση: Τα όπλα ως «δυστοπικά εργαλεία».
Η κινεζική φιλοσοφική παράδοση, και ειδικότερα ο Ταοϊσμός, προσφέρει μια από τις πιο ριζοσπαστικές κριτικές του πολέμου και της βίας. Στο κεντρικό κείμενο του Ταοϊσμού, το Τάο Τε Τσινγκ (του Λάο Τσε), συναντάμε τη χαρακτηριστική φράση: "Τα όπλα είναι εργαλεία δυστοπικά, όχι εργαλεία του ενάρετου ανθρώπου. Τα χρησιμοποιεί μόνο όταν δεν υπάρχει άλλη επιλογή" . Η φράση αυτή αποδίδει με απόλυτη σαφήνεια την ιδέα ότι η βία και τα εργαλεία της φέρουν μια εγγενή αρνητικότητα, ένα "μολυσματικό" φορτίο, μια τοξικότητα που διαταράσσει την κοσμική αρμονία .
1.1. Η αρχή της μη-βίας και ο αναπόφευκτος σεβασμός
Για τον Λάο Τσε, ο σοφός ηγέτης ή ο άνθρωπος που ακολουθεί το Τάο (οδός, αρετή) αποφεύγει τη χρήση βίας. Η βία είναι το καταφύγιο εκείνου που έχει αποτύχει να κατανοήσει τη φυσική ροή των πραγμάτων. Ο Λάο Τσε αναφέρει: " Αν χαίρεσαι την νίκη στον πόλεμο , σημαίνει ότι χαίρεσαι να σκοτώνεις ανθρώπους. Και αυτός που χαίρεται να σκοτώνει ανθρώπους, δεν μπορεί να πετύχει τον σκοπό του στον κόσμο" .
Η εφαρμογή αυτής της σκέψης στην περίπτωση του Γκολεστάν είναι άμεση. Η αεροπορική επιδρομή που προκάλεσε τις ζημιές, ακόμη και αν είχε στρατιωτικό στόχο, αγνόησε την επιταγή της μη χρήσης βίας. Η ζημιά σε ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς δεν είναι απλώς "υλική απώλεια"· είναι απόδειξη ότι η βία ξέφυγε από τα όρια του "αναπόφευκτου" και κατέστη "ασύδοτη". Ο Ταοϊσμός θα έβλεπε στην καταστροφή των καθρεφτών του 19ου αιώνα όχι μια "παράπλευρη απώλεια", αλλά μια απόδειξη της ηθικής κατάπτωσης μιας σύρραξης που δεν σεβάστηκε ούτε τα "δυστοπικά" όπλα που η ίδια χρησιμοποίησε.
1.2. Η έννοια του "πολέμου ως ύστατης λύσης" και η ευθύνη της αποφυγής
Οι σύγχρονες μελέτες πάνω στη βία στην Ταοϊστική παράδοση επιβεβαιώνουν ότι τα αρχαιότερα κείμενα, συμπεριλαμβανομένου του Τάο Τε Τσινγκ, υποστηρίζουν μόνο τον αμυντικό πόλεμο και υπό αυστηρούς όρους . Η βία δεν εξυμνείται ποτέ. Ο πόλεμος είναι μια αρρώστια, μια παραφωνία στην κοσμική αρμονία. Αν, λοιπόν, ο πόλεμος είναι η αρρώστια, η καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι η μετάσταση αυτής της αρρώστιας στην ίδια την ψυχή των λαών.
Η προληπτική μεταφορά των πολύτιμων αντικειμένων και θησαυρών του Γκολεστάν σε υπόγεια θησαυροφυλάκια από τον Ιανουάριο του 2026 είναι μια πράξη που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί "Ταοϊστική" στην πράξη: αναγνωρίζει τον δυστοπικό χαρακτήρα του επερχόμενου πολέμου και προσπαθεί να προστατεύσει ό,τι πολύτιμο από τη βεβαιότητα της καταστροφής. Η ευθύνη, ωστόσο, δεν βαραίνει μόνο τον αμυνόμενο, αλλά κυρίως τον επιτιθέμενο. Η Ταοϊστική αρχή της "μη-ενέργειας" (wu wei) στην περίπτωση του πολέμου μεταφράζεται στην ενεργητική αποχή από πλήγματα που θα μπορούσαν να πλήξουν την πολιτιστική μνήμη. Η UNESCO, κοινοποιώντας τις συντεταγμένες, παρείχε τα μέσα για αυτή την αποχή. Η παράβλεψή τους συνιστά ηθική και νομική παρακμή .
2. Η αρχαιοελληνική φιλοσοφική σκέψη: Από τον Ηράκλειτο στην ηθική του πολίτη-στρατιώτη
Αν ο Ταοϊσμός προσεγγίζει το ζήτημα από τη σκοπιά της κοσμικής αρμονίας και της αποφυγής της βίας, η αρχαία ελληνική φιλοσοφία προσφέρει μια πιο σύνθετη εικόνα, που ισορροπεί μεταξύ της αποδοχής του πολέμου ως κοσμικής δύναμης και της ανάγκης ηθικής οριοθέτησής του .
2.1. Ηράκλειτος: Ο πόλεμος ως "πατέρας όλων" και η αρμονία των αντιθέτων
Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος (535-475 π.Χ.) διατύπωσε την περίφημη ρήση ότι "πόλεμος πατήρ πάντων". Για τον Ηράκλειτο, ο πόλεμος (με την έννοια της διαδικασίας σύγκρουσης σε διάφορα πεδία) δεν είναι απλώς μια κοινωνική συγκυρία, αλλά μια μεταφυσική αρχή, η κινητήρια δύναμη πίσω από τη δημιουργία και την εξέλιξη του κόσμου . Ο κόσμος υπάρχει μέσω της σύγκρουσης των αντιθέτων: το ζεστό και το κρύο, η μέρα και η νύχτα, η ζωή και ο θάνατος. Αυτή η σύγκρουση, ωστόσο, δεν καταλήγει στο χάος, αλλά σε μια βαθύτερη, κρυμμένη αρμονία .
Η σύγχρονη έρευνα πάνω στη σκέψη του Ηρακλείτου επισημαίνει ότι ο πόλεμος για τον φιλόσοφο είναι η "αναγκαία βάση για κάθε γένεση" . Ωστόσο, αυτή η αντίληψη του Ηρακλείτου δεν δίνει άφεση στην αλόγιστη βία. Αντιθέτως, η πρόκληση για τον άνθρωπο είναι να κατανοήσει αυτή την κρυμμένη αρμονία και να πράττει σε συμφωνία με τον ΛΟΓΟ (τον παγκόσμιο νόμο). Η καταστροφή του Γκολεστάν, από αυτή τη σκοπιά, δεν αποτελεί "δημιουργική σύγκρουση", αλλά παραφωνία. Η σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ/Ισραήλ και Ιράν δεν παρήγαγε καμία ανώτερη αρμονία· παρήγαγε θραύσματα γυαλιού και ρωγμές στην ιστορία. Ο "κακός πόλεμος" είναι αυτός που δεν αναγνωρίζει την ιερότητα των πραγμάτων που υπερβαίνουν τη σύγκρουση.
2.2. Πλάτων και Αριστοτέλης: Η ανδρεία του πολίτη και η προστασία της πόλης
Η πλατωνική και αριστοτελική σκέψη φωτίζει μια άλλη διάσταση: την ηθική ευθύνη του στρατιώτη και του πολίτη. Στην Πολιτεία του Πλάτωνα, η διαπαιδαγώγηση των φυλάκων (των στρατιωτών) αποσκοπεί στη δημιουργία ανθρώπων που υπερασπίζονται την πόλη, όχι μόνο με τα όπλα αλλά και με την ψυχή τους. Η ανδρεία ορίζεται από τον Πλάτωνα ως η "δύναμη να διαφυλάσσει κανείς την ορθή γνώμη για το τι είναι και τι δεν είναι φοβερό" . Ο στρατιώτης, δηλαδή, δεν είναι ένα τυφλό όργανο καταστροφής, αλλά ένας φορέας αξιών.
Ο Αριστοτέλης, στα Ηθικά Νικομάχεια, προχωρά παραπέρα, ορίζοντας την ανδρεία ως τη μεσότητα μεταξύ θάρρους και δειλίας. Ο ανδρείος είναι εκείνος που φοβάται τα σωστά πράγματα, για τον σωστό λόγο, με τον σωστό τρόπο και τη σωστή στιγμή . Δεν φοβάται, όμως, να προστατεύσει αυτά που αξίζει να προστατευθούν. Η εφαρμογή στο Γκολεστάν είναι εμφανής: ένας στρατός που σέβεται την αριστοτελική ανδρεία, ένας "πολίτης-στρατιώτης" με την πλατωνική έννοια, οφείλει να συμπεριλάβει στη "γνώμη του περί των φοβερών" και την προστασία των μνημείων. Η καταστροφή ενός μνημείου δεν είναι απλώς "υλική ζημιά", είναι πλήγμα στην ίδια την ταυτότητα της πόλης που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται ο στρατιώτης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, η δικαιοσύνη για τους αρχαίους δεν ήταν διαδικαστική, αλλά "εσωτερική αρμονία των μερών της ψυχής και της πόλης" . Αυτή την αρμονία, την ενσάρκωναν μνημεία όπως το Γκολεστάν.
3. Σύνθεση: Η μνήμη ως υπερβατική αξία
Τόσο ο Ταοϊσμός όσο και η Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία, παρά τις διαφορετικές αφετηρίες τους, συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο: η καταστροφή για χάρη της καταστροφής, ή η αδιαφορία για το διαχρονικό, αποτελεί ηθικό σφάλμα. Για τον Ταοϊσμό, η αρμονία του Τάο διαταράσσεται. Για τους Έλληνες, η αρετή του πολίτη και η συνοχή της πόλης πλήττονται.
Το Παλάτι Γκολεστάν, με τους περίτεχνους καθρέφτες και την ιστορία που κουβαλά, δεν είναι ένα οποιοδήποτε κτίριο. Είναι αυτό που οι φιλόσοφοι θα αποκαλούσαν "τόπο μνήμης". Η καταστροφή του αποκαλύπτει το ηθικό έλλειμμα των σύγχρονων συγκρούσεων, όπου η τεχνολογία της βίας έχει ξεπεράσει την ηθική της ενσυναίσθηση. Η UNESCO, ως ο σύγχρονος "φύλακας" αυτής της μνήμης, λειτουργεί ως η συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας, υπενθυμίζοντας ότι ακόμη και στον πόλεμο υπάρχουν όρια.
3.1. Η διεθνής νομοθεσία και η φιλοσοφική της θεμελίωση
Η Σύμβαση της Χάγης του 1954 για την Προστασία της Πολιτιστικής Ιδιοκτησίας σε Περίπτωση Ένοπλης Σύρραξης, την οποία επικαλείται η UNESCO στην ανακοίνωσή της , αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη νομική έκφραση αυτής της φιλοσοφικής αντίληψης. Το προοίμιό της, που ορίζει ότι "η ζημία σε πολιτιστικά αγαθά που ανήκουν σε οποιονδήποτε λαό σημαίνει ζημία στην πολιτιστική κληρονομιά ολόκληρης της ανθρωπότητας", θα μπορούσε να έχει υπογραφεί τόσο από τον Λάο Τσε όσο και από τον Πλάτωνα.
Η κοινοποίηση των συντεταγμένων των μνημείων από την UNESCO στις εμπόλεμες δυνάμεις δεν είναι μια γραφειοκρατική τυπικότητα. Είναι μια πράξη που αναγνωρίζει ότι η γνώση συνεπάγεται ευθύνη. Όπως οι Ταοϊστές ηγέτες όφειλαν να γνωρίζουν τις συνέπειες της χρήσης των "δυστοπικών εργαλείων", και οι Αρχαίοι Έλληνες στρατηγοί όφειλαν να γνωρίζουν την αξία των ιερών της πόλης, έτσι και οι σύγχρονοι στρατιωτικοί διοικητές, γνωρίζοντας τις συντεταγμένες του Γκολεστάν, φέρουν πλέον την ατομική ευθύνη για την προστασία του. Η ζημιά που υπέστη το μνημείο θέτει το ερώτημα: αγνοήθηκε η γνώση ή υπήρξε ανεπάρκεια μέσων; Και στις δύο περιπτώσεις, το ηθικό βάρος είναι βαρύ.
Οι σπασμένοι καθρέφτες και το μέλλον της μνήμης
Η καταστροφή στο Παλάτι Γκολεστάν είναι μια υπενθύμιση ότι οι πόλεμοι δεν διεξάγονται μόνο εναντίον στρατών και κρατών, αλλά και εναντίον της ίδιας της ιστορίας. Οι σπασμένοι καθρέφτες της Αίθουσας του Μαρμάρινου Θρόνου δεν αντανακλούν πλέον μόνο την περσική τέχνη του 19ου αιώνα, αλλά και το ηθικό ρήγμα μιας εποχής που δυσκολεύεται να θέσει όρια στη βία της.
Η Ταοϊστική φιλοσοφία μάς καλεί να θρηνήσουμε για την καταστροφή, να μην πανηγυρίσουμε για νίκες που στοιχίζουν την πολιτισμική μνήμη. Η αρχαία ελληνική σκέψη μάς υπενθυμίζει ότι η πραγματική ανδρεία βρίσκεται στην προστασία αυτών που υπερβαίνουν τη στιγμή, που συνδέουν τις γενιές και δίνουν νόημα στην ύπαρξη της πόλης. Η αποκατάσταση του Γκολεστάν, όταν επιτέλους καταστεί δυνατή, δεν θα είναι μόνο ένα τεχνικό έργο. Θα είναι μια πράξη φιλοσοφικής και ηθικής επανόρθωσης, μια προσπάθεια να συγκολληθούν τα θραύσματα μιας κοινής ανθρώπινης κληρονομιάς που δεν θα έπρεπε ποτέ να είχαν σπάσει.
Τελικά το ζήτημα της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς εν μέσω συγκρούσεων είναι πράγματι ένα πεδίο όπου η ιστορία, το δίκαιο και η ηθική συναντώνται με επείγοντα τρόπο. Η φιλοσοφική ματιά μάς βοηθά να δούμε πίσω από την είδηση και την πολιτική, την ουσία του ανθρώπινου πολιτισμού, της ανθρώπινης υπόστασης.
Η μνήμη, όπως δίδαξαν και οι δύο παραδόσεις, είναι το μόνο όπλο που μπορεί τελικά να νικήσει τον πόλεμο. Ας την προστατεύσουμε.
Ο Δημήτρης Σκουτέρης είναι πολιτικός αναλυτής, skouterisd@gmail.com, https://www.facebook.com/dimitris.skouteris.94, @dim1956.bsky.social, @skouterisd, https://skouterisd.blogspot.com. Συγγραφέας του βιβλίου: Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης (ΑΕΠΓ-GDPK ). Η Επίδραση του στη Μείωση του Δημόσιου Χρέους. Η συμβολή του στην Οικονομική Ανάπτυξη
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου