I Το KARIZ των αρχαίων Περσών

Το KARIZ των αρχαίων Περσών, προσδιορίζει την Ισχύ και την Ανθεκτικότητα του Ιραν σήμερα. 

(Κανάλι των Qanats του  Ghasabeh στην επαρχία Razavi Khorasan του Ιράν, 2015).

Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης

 

Διάβασα σε ανάρτηση

« Το KARIZ (کاریز/ قنات) είναι ένα αρχαίο ιρανικό αριστούργημα μηχανικής, για τη διανομή υπόγειων υδάτων σε μια άνυδρη χώρα»  και ερεύνησα… Αποτέλεσμα αυτής της έρευνας είναι το παρόν Δοκίμιο το οποίο εξετάζει πώς αυτή η τεχνική επινόηση επηρέασε τη φιλοσοφική σκέψη, τη στρατιωτική κουλτούρα και την επιστημονική εξέλιξη των αρχαίων Περσών και των σύγχρονων Ιρανών, αναδεικνύοντας το Kariz ως το διαχρονικό πολιτισμικό DNA του Ιράν.

Αφορά στην λύση που εφηύραν  οι αρχαίοι Πέρσες - για να αποκτήσουν πρόσβαση στο νερό- ώστε να επιβιώσουν και να ευημερήσουν σε μια καυτή και άνυδρη χώρα. Το Κάριζ (Kariz) ή Κανάτ (Qanat) είναι στην ουσία μια υπόγεια σήραγγα, σκαμμένη με μια πολύ μικρή και υπολογισμένη κλίση, για να λειτουργεί ως ένας φυσικός αγωγός νερού. Σκοπός της είναι να συλλέγει το νερό από τους υπόγειους υδροφορείς που ανακάλυπταν στις πλαγιές των βουνών τους. Στόχος να  μεταφέρεται  σε μεγάλες αποστάσεις, χρησιμοποιώντας μόνο τη δύναμη της βαρύτητας, σε περιοχές που είχαν ανάγκη ύδρευσης  και να δίνει Ζωή σε πόλεις -χωριά- καλλιέργειες, να δημιουργεί Πολιτισμό.

Το Kariz (γνωστό και ως Qanat) είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της αρχαίας μηχανικής, το οποίο επέτρεψε την ανάπτυξη πολιτισμού στις άνυδρες περιοχές του Ιράν πριν από περίπου 3.000 χρόνια. Αφορά σε ένα δίκτυο υπόγειων υδρομαστευτικών στοών που μεταφέρουν το νερό από τον υδροφόρο ορίζοντα των βουνών προς τις πεδιάδες και τις πόλεις χρησιμοποιώντας μόνο τη δύναμη της βαρύτητας. 

Πώς κατασκευαζόταν και πώς λειτουργεί;

Η κατασκευή ενός Κάριζ ήταν ένα επίτευγμα  ομαδικής εργασίας που απαιτεί βαθιά γνώση γεωλογίας και υδραυλικής. Τα βασικά μέρη του συστήματος είναι:

Μητρικό Πηγάδι (Mother Well): Είναι η αφετηρία. Οι τεχνίτες έσκαβαν ένα βαθύ πηγάδι στην πλαγιά ενός βουνού μέχρι να βρουν νερό. Το βάθος του μπορεί να ξεπερνά τα 300 μέτρα .

Υπόγεια Σήραγγα : Είναι ο οριζόντιος άξονας που ενώνει το μητρικό πηγάδι με τον προορισμό. Από το σημείο εκείνο, έσκαβαν μια σήραγγα με πολύ ήπια κλίση προσεκτικά υπολογισμένη (περίπου 0,5%), ώστε το νερό να ρέει αργά, προς τον προορισμό του χωρίς να χρειάζονται αντλίες και χωρίς  να διαβρώνει τα τοιχώματα. Η διατομή της σήραγγας είναι ωοειδής, ύψους 1,2–1,8 μέτρων και πλάτους 0,9–1,5 μέτρων – αρκετή ώστε ένας εργάτης (muqannī) να κινείται σκυμμένος. Ο πυθμένας και τα τοιχώματα επενδύονταν με sārūj, ένα αδιάβροχο κονίαμα από άργιλο, ασβέστη, στάχτη και φυτικές ίνες, το οποίο ζυμωνόταν για δύο χρόνια πριν από την εφαρμογή του. Το υλικό αυτό εμπόδιζε τη διάβρωση και τη μόλυνση του νερού.

Κατακόρυφοι Άξονες-Φρεάτια: Κατά μήκος της διαδρομής υπάρχουν τρύπες (που από ψηλά μοιάζουν με κρατήρες) οι οποίες χρησίμευαν για τον εξαερισμό της σήραγγας και την απομάκρυνση των χωμάτων κατά την κατασκευή, αλλά και την συντήρηση τμημάτων της σήραγγας. Η ανύψωση του νερού για άμεση χρήση γινόταν είτε στο mazhar με φυσική ροή, είτε με σχοινιά από τους άξονες, είτε με shadūf (βραχίονα αντιβάρου) και ζωοκίνητους τροχούς (sāqiya).

Το σύστημα αυτό δεν ήταν μόνο μια τεχνική λύση, αλλά το θεμέλιο του αρχαίου αυτού πολιτισμού.

Οι αρχαίοι Ιρανοί (με βάση νόμους θερμοδυναμικής που διατυπώθηκαν αργότερα) αξιοποίησαν το ίδιο σύστημα σε εφαρμογές «κλιματισμού». Συγκεκριμένα: 

Κλιματισμός Συνδυάζοντας το Kariz  με έναν ανεμόπυργο (badgir) , μπορούσαν να δροσίζουν τα σπίτια τους. Ο ζεστός αέρας του σπιτιού εισερχόμενος από τον πύργο, περνούσε από τους κατακόρυφους άξονες και ψυχόταν ερχόμενος σε επαφή με το δροσερό νερό της υπόγειας σήραγγας, για να επιστρέψει τελικά στο σπίτι σαν φυσικός αέρας κλιματιστικού .

Αρχαία ψυγεία (Yakhchal): Κατασκεύαζαν θολωτές κατασκευές (γιαχτσάλ) όπου το χειμώνα τοποθετούσαν το νερό που προέρχονταν από το  Kariz  το οποία και πάγωνε μέσα σε αυτές, δημιουργώντας ποσότητα πάγου που διατηρούνταν για χρήση ακόμα και στην διάρκεια του καλοκαιριού.

Εκτός των προαναφερόμενων  το σύστημα εξασφάλιζε:

1.      Μηδενική Εξάτμιση: Επειδή το νερό μεταφέρεται υπογείως, προστατεύεται από τον καυτό ήλιο της ερήμου, διατηρώντας το δροσερό και αποτρέποντας την απώλειά του μέσω εξάτμισης.

2.     Βιωσιμότητα: Το σύστημα δεν εξαντλεί τον υδροφόρο ορίζοντα, καθώς αντλεί μόνο το νερό που προσφέρει η φυσική ροή, λειτουργώντας αρμονικά με το περιβάλλον για χιλιάδες χρόνια.

Η επίδραση του Kariz στην Φιλοσοφική σκέψη των Ιρανών

Η συνεχής ενασχόληση με το νερό διαμόρφωσε μια βαθιά οικολογική και ηθική αντίληψη. Η κατασκευή ενός Kariz ήταν συλλογικό έργο που διαρκούσε χρόνια και απαιτούσε συνεργασία ολόκληρων κοινοτήτων. Από αυτήν την εμπειρία γεννήθηκε μια ισχυρή παράδοση δικαιοσύνης στη διανομή του νερού, με θεσμοθετημένους «υδρονομείς» που ρύθμιζαν τις ροές. Η έννοια του κοινού καλού έναντι του ατομικού συμφέροντος ενσωματώθηκε στην περσική ηθική φιλοσοφία και παραμένει ζωντανή στη σύγχρονη ιρανική κοινωνία.

Παράλληλα, το Kariz δίδαξε ότι η ουσιαστική δύναμη συχνά παραμένει κρυμμένη. Το νερό κυλά υπόγεια, αθόρυβα, αλλά δίνει ζωή στην έρημο. Αυτή η αντίληψη ενσαρκώνεται στην περσική ποίηση, όπου το νερό συμβολίζει τη σοφία που ρέει υπομονετικά κάτω από την επιφάνεια. Αξίζει να σημειωθεί η συγκριτική διάσταση: όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος δίδαξε ότι «αρχή των πάντων είναι το ύδωρ» έτσι και για τον αρχαίο Πέρση το νερό αποτελούσε την ίδια την υπόσταση του πολιτισμού. Μια πόλη δίχως Kariz ήταν καταδικασμένη, και η φροντίδα του νερού θεωρούνταν ύψιστη αρετή.

Επίδραση του Kariz στη στρατιωτική κουλτούρα

Η στρατηγική σημασία του νερού δεν διέφυγε ποτέ της προσοχής των Περσών. Το Kariz ενσωμάτωσε δύο αρχές που αποτελούν σήμερα βασικά στοιχεία της ιρανικής αμυντικής σκέψης:

την υπογειοποίηση των κρίσιμων υποδομών και

τον έλεγχο των υδάτινων πόρων ως μέσο άσκησης ισχύος.

Οι υπόγειες σήραγγες των Kariz ήταν δύσκολο να εντοπιστούν και να καταστραφούν από εχθρό, ενώ παράλληλα εξασφάλιζαν τη συνέχεια της ζωής σε συνθήκες πολιορκίας. Αυτή η φιλοσοφία της υπόγειας ανθεκτικότητας μεταφέρθηκε στη σύγχρονη στρατιωτική αρχιτεκτονική:

το Ιράν έχει αναπτύξει εκτεταμένα δίκτυα υπόγειων πυραυλικών βάσεων, αποθηκών και διοικητηρίων, ακολουθώντας την ίδια λογική διασποράς και προστασίας.

Παράλληλα, η επίγνωση ότι «όποιος ελέγχει το νερό ελέγχει τη ζωή» διαμόρφωσε μια στρατηγική κουλτούρα όπου η διαχείριση των υδάτινων πόρων αποτελεί εθνική προτεραιότητα. Σήμερα, οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις θεωρούν τις υποδομές ύδρευσης γειτονικών χωρών ως πιθανά κέντρα βάρους σε ένα μελλοντικό συγκρουσιακό περιβάλλον.

Η ίδια η έννοια της υπομονής – ένα Kariz χρειαζόταν χρόνια για να ολοκληρωθεί – έχει ενσωματωθεί στη στρατιωτική τακτική σκέψη:

 η νίκη δεν επιτυγχάνεται με παρορμητικά χτυπήματα αλλά με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και ικανότητα αντοχής.

 

Kariz και εξέλιξη επιστημών στο Ιράν.

 

Η τεχνογνωσία που απαιτούσε το Kariz αποτέλεσε το θεμέλιο μιας διαρκούς επιστημονικής παράδοσης. Η ορθή χάραξη της σήραγγας προϋπέθετε γνώσεις γεωλογίας (εντοπισμός υπόγειων υδροφορέων), μαθηματικών (υπολογισμός κλίσης), μηχανικής και αρχιτεκτονικής. Οι muqannī – οι ειδικοί κατασκευαστές – μετέδιδαν προφορικά και πρακτικά τη γνώση από γενιά σε γενιά, δημιουργώντας μια πρώιμη σχολή εφαρμοσμένων επιστημών.

Από αυτήν την παράδοση αναπτύχθηκαν συγγενείς τεχνολογίες, όπως το yakhchāl – το περσικό παγοποιείο. Αξιοποιώντας το νερό του Kariz και γνώσεις θερμοδυναμικής, οι Πέρσες κατασκεύαζαν θολωτές κατασκευές από αδιάβροχο κονίαμα, όπου ο πάγος παρήγετο και διατηρούνταν ακόμη και τους καλοκαιρινούς μήνες. Η τεχνική περιελάμβανε περίπλοκη μόνωση και εκμετάλλευση των νυχτερινών θερμοκρασιών – ένα επίτευγμα που προοιωνιζόταν τη σύγχρονη ψυκτική τεχνολογία.

Σήμερα, η επιστημονική συνέχεια είναι εμφανής. Ιρανοί υδρολόγοι και μηχανικοί θεωρούνται κορυφαίοι στη διαχείριση λειψυδρίας, ενώ η χώρα έχει αναπτύξει προηγμένα συστήματα αφαλάτωσης και υπόγειων υδάτινων αποθηκών. Ακόμη και σε τομείς όπως η πυρηνική τεχνολογία, η παράδοση στην ακριβή μηχανική και την κατανόηση πολύπλοκων συστημάτων ροής – που κληροδοτήθηκε από τους κατασκευαστές των Kariz – παραμένει ζωντανή.

Η διαχρονική εισφορά του  Kariz

Το Kariz δεν είναι ένα απλό τεχνικό έργο. Είναι το αποτέλεσμα μιας κοσμοαντίληψης που βλέπει τον άνθρωπο σε διαρκή διάλογο με το περιβάλλον, χτίζοντας υποδομές που δεν επιβάλλονται στη φύση αλλά συνεργάζονται μαζί της. Η επίδρασή του υπερβαίνει την υδραυλική: διαμόρφωσε μια ηθική συνεργασίας, μια στρατηγική σκέψη που εκτιμά την υπομονή και την αξία της μη εκκωφαντικής προβολής και μια επιστημονική παράδοση που συνεχίζεται αδιάκοπα επί τρεις χιλιετίες.

Ο σύγχρονος Ιρανός, είτε αγρότης σε ένα χωράφι, είτε μηχανικός σε μια υπόγεια βάση, φέρει μέσα του το πολιτισμικό DNA του Kariz. Το νερό παραμένει το σύμβολο της ζωής, και η τεχνογνωσία της υπόγειας ροής συνεχίζει να καθορίζει όχι μόνο την οικονομία και την άμυνα, αλλά και την ίδια την αίσθηση του ανήκειν σε έναν πολιτισμό που, επινόησε τον δικό του τρόπο να επιβιώνει αλλά και να αναπτύσσεται ακόμα και υπόγεια.

Ποιος αλήθεια θα μπορούσε να αμφισβητήσει την Ανθεκτικότητα μιας κοινωνίας-όπως η Ιρανική- που είναι φορέας ενός τέτοιου Πολιτισμού;

 

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. UNESCO, The Persian Qanat, World Heritage List, 2016.
2. Goblot, H., Les Qanats: une technique d’acquisition de l’eau, Paris, 1979.
3. English, P. W., “Qanats and Lifeworlds in Iranian Plateau Villages”, Iranian Studies, 1998.
4. Semsar Yazdi, A. A., & Labbaf Khaneiki, M., Qanat Knowledge: Construction and Maintenance, UNESCO-ICQHS, 2017.
5. Beaumont, P., “Qanat Systems in Iran”, International Journal of Environmental Studies, 1971.
6. Παπαγιάννης, Γ., Νερό και Πολιτισμός στην Αρχαία Περσία, Αθήνα, 2020.

       7.   Qanats: The Ancient Engineering Wonders of Iran                     https://www.bbc.com/ukchina/trad/vert-tra-44714512

Ο Δημήτρης Σκουτέρης είναι πολιτικός αναλυτής, skouterisd@gmail.com, https://www.facebook.com/dimitris.skouteris.94, @dim1956.bsky.social, @skouterisd, https://skouterisd.blogspot.com. Συγγραφέας του βιβλίου:  Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν Γνώσης (ΑΕΠΓ-GDPK ). Η Επίδραση του στη Μείωση του Δημόσιου Χρέους. Η συμβολή του στην Οικονομική Ανάπτυξη