Ο Ηράκλειτος, ο διαλεκτικός υλισμός και ο πόλεμος κατά του Ιράν

 Ο Ηράκλειτος, ο διαλεκτικός υλισμός και ο πόλεμος κατά του Ιράν

Η αφανής αρμονία του πραγματικού και η μέθοδος κατανόησης της εποχής μας

\\

Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης

«Τῇ φύσει κρύπτεσθαι φιλεί» – στη φύση αρέσει να κρύβεται, έλεγε ο Ηράκλειτος. Η άμεση αίσθηση, η καθημερινή εμπειρία, η αποσπασματική ενημέρωση δεν αρκούν για να συλλάβουν την πραγματικότητα – είναι επισφαλείς οδοί. Αυτό που χρειάζεται είναι η αναζήτηση του Λόγου, της εσωτερικής σύνδεσης, της «αφανούς αρμονίας» που συνέχει τα φαινομενικά ασύνδετα γεγονότα. Ο Ηράκλειτος δίδασκε ότι η αρμονία του κόσμου δεν είναι η φανερή συμφωνία αλλά η λανθάνουσα ένταση των αντιθέτων: «παλίντροπος ἁρμονίη ὅκωπερ τόξου καὶ λύρης».

Αυτή η μέθοδος –η ανάγνωση του Λόγου πίσω από τα φαινόμενα– βρίσκει την επιστημονική της ολοκλήρωση στον διαλεκτικό υλισμό. Οι άνθρωποι είναι το σταθερό υποκείμενο. Το ένα μέρος λοιπόν είναι ο Λόγος ο αιώνιος, ο οποίος ρυθμίζει το γίγνεσθαι των όντων, και από το άλλο μέρος ο άνθρωπος με τη νόησή του.  Κατά τον Ηράκλειτο υπάρχει μια διαλεκτική λογική μέσα στον αντικειμενικό κόσμο. Αυτήν ακριβώς καλείται ο άνθρωπος να την καταλάβει με τον νου του. Διότι αυτό που οι αρχαίοι αποκαλούσαν «Λόγο» και «αφανή αρμονία» δεν είναι παρά η εσωτερική λογική των αντιφάσεων που κινούν την ιστορία. Ο διαλεκτικός υλισμός δεν προσωποποιεί το κακό ούτε καταφεύγει σε θεωρίες συνωμοσίας. Αντίθετα, εντοπίζει την κεντρική αντίφαση της εποχής μας, η οποία δεν βρίσκεται μεταξύ «Δύσης και Ανατολής» ούτε ανάμεσα σε «δημοκρατία και αυταρχισμό». Η θεμελιώδης αντίφαση είναι πολύ βαθύτερη: η σύγκρουση ανάμεσα στις νέες παραγωγικές δυνάμεις –τεχνητή νοημοσύνη, κβαντική υπολογιστική, φωτονική, ρομποτική, βιοτεχνολογία, αυτοματισμοί– και στις παλιές σχέσεις παραγωγής που εξακολουθούν να βασίζονται στη μισθωτή εργασία, την υπεραξία και στην οργάνωση της κοινωνίας με βάση το έθνος-κράτος. Η ανθρωπότητα βρίσκεται ενώπιον μιας μετάβασης ανάλογης με τη βιομηχανική επανάσταση, με τη διαφορά ότι τώρα το διακύβευμα είναι η ίδια η μορφή του κεφαλαίου.

Η κρίση του καπιταλισμού

Ήδη από τον Φεβρουάριο του 2026, έκθεση της Deutsche Bank επιβεβαίωσε αυτό που ο διαλεκτικός υλισμός προέβλεπε: όταν «το κεφάλαιο γίνεται εργασία» –δηλαδή όταν τα αυτοματοποιημένα συστήματα παραγωγής υποκαθιστούν μαζικά την ανθρώπινη εργατική δύναμη– η αξία της πραγματικής εργασίας τείνει προς το μηδέν. Οι μισθοί συρρικνώνονται, η ζήτηση καταρρέει και το καπιταλιστικό σύστημα, ως τέτοιο, καθίσταται λειτουργικά ξεπερασμένο. Προκύπτει το παράδοξο της «αφθονίας χωρίς αγορά»: η δυνατότητα παραγωγής αγαθών αυξάνεται εκθετικά, αλλά οι άνθρωποι στερούνται εισοδήματος για να τα καταναλώσουν.

Σε αυτήν την αντίφαση, η ενέργεια αναδεικνύεται σε κομβικό σημείο. Τα κέντρα δεδομένων της τεχνητής νοημοσύνης καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, αναγκάζοντας κολοσσούς όπως η Meta και η Google να στραφούν ξανά σε μονάδες φυσικού αερίου, αυξάνοντας τις εκπομπές τους κατά 60%. Η Microsoft σχεδιάζει να επαναλειτουργήσει τον πυρηνικό σταθμό Three Mile Island. Η νέα παραγωγική δύναμη –η τεχνητή νοημοσύνη– δεν είναι «πράσινη» στην Δύση· τρέφεται με υδρογονάνθρακες, εγκλωβισμένη στο παλιό ενεργειακό μοντέλο. Η εσωτερική αντίφαση είναι εμφανής: για να ξεπεράσει τον καπιταλισμό, η τεχνολογία χρειάζεται την ενέργεια που εκείνος ελέγχει.

Ο πόλεμος στο Ιράν ως έκφραση της κρίσης

Η επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν, που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 με τον βομβαρδισμό της Τεχεράνης και τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, δεν είναι πόλεμος για τα πυρηνικά (η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας επιβεβαιώνει ότι το Ιράν δεν διαθέτει πυρηνικά όπλα). Δεν είναι ούτε «πόλεμος για τη δημοκρατία». Είναι πόλεμος για τη διατήρηση του παλιού: για τη διάσωση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και για τον έλεγχο των ενεργειακών ροών που τροφοδοτούν τις νέες παραγωγικές δυνάμεις.

Το Ιράν αποτελεί «κόκκινο πανί» όχι επειδή απειλεί κάποιον, αλλά επειδή συνεργάζεται με την Κίνα και τη Ρωσία – δύο χώρες που έχουν ήδη αναπτύξει εναλλακτικά οικονομικά μοντέλα, συναλλαγές σε γιουάν και ρούβλια, και έχουν εντάξει στην παραγωγική διαδικασία τις νέες ποιοτικά παραγωγικές δυνάμεις. Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από τον ιρανικό στρατό μείωσε τις εξαγωγές πετρελαίου των χωρών του Κόλπου κατά 36,4%, με απώλειες άνω των 50 δισ. δολαρίων. Η τιμή του πετρελαίου εκτοξεύθηκε πάνω από τα 100 δολάρια, με προβλέψεις για 250 δολάρια. Η Deutsche Bank προειδοποίησε ότι η σύγκρουση αυτή «θα μπορούσε να αποτελέσει τον καταλύτη για τη διάβρωση της κυριαρχίας του πετροδολαρίου και την αρχή του πετρογουάν».

Η επική αντεπίθεση του Ιράν και η αλλαγή συσχετισμού

Όπως δίδασκε ο Ηράκλειτος, «πόλεμος πατήρ πάντων». Η αναμέτρηση στο πεδίο αναδεικνύει νέους συσχετισμούς. Το Ιράν αντεπιτέθηκε, κονιορτοποιώντας βάσεις των ΗΠΑ σε ξένο έδαφος, και απέδειξε ότι η ύπαρξη ξένων στρατιωτικών βάσεων δεν αποτελεί στοιχείο ασφάλειας αλλά αιτία επισφάλειας. Το Ιράν απέδειξε ότι η τεχνολογική αυτοτέλεια που ανέπτυξε υπό καθεστώς αποκλεισμού –ιδίως στον τομέα των πυραύλων και των drones– του επιτρέπει να έχει στρατηγική σημασία μεγαλύτερη από εκείνην των πυρηνικών.

Η Ελλάδα, με τη βάση της Σούδας, καθίσταται επιτιθέμενο μέρος σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο – διότι η παροχή εναέριου χώρου και υποδομών σε μία επίθεση εναντίον κυρίαρχου κράτους συνιστά συμμετοχή στον πόλεμο. Ο ελληνικός λαός, ωστόσο, δεν συμμερίζεται αυτή την επιθετικότητα. Το ζήτημα είναι η αντίσταση ή η συνενοχή.

Η άνοδος της Κίνας και η νέα παγκόσμια τάξη

Η Κίνα έχει ήδη ξεπεράσει τις ΗΠΑ σε ΑΕΠ αγοραστικής δύναμης και ηγείται στην ανάπτυξη των νέων παραγωγικών δυνάμεων (6G, ηλεκτρικά οχήματα, τεχνητή νοημοσύνη). Μέχρι το 2030, προβλέπεται να διαθέτει 400 γιγαβάτ πλεονάζουσας ηλεκτρικής ισχύος – τριπλάσια από τη σημερινή παγκόσμια ζήτηση των κέντρων δεδομένων. Η ενεργειακή αυτή υπεροχή της επιτρέπει να τροφοδοτεί την τεχνολογική της ανάπτυξη χωρίς να εξαρτάται από τα ασταθή Στενά του Ορμούζ. Οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου –Ιράν, Ρωσία, Ινδία, Βραζιλία, – στρέφονται στο Πεκίνο. Το μερίδιο του δολαρίου στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα υποχώρησε από 71% (1999) στο 57% σήμερα, ενώ το κινεζικό γιουάν ανεβαίνει.

Το διεθνές σύστημα μετασχηματίζεται. Ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι η αιτία αλλά ο επιταχυντής μιας ήδη δρομολογημένης μετάβασης: από τη μονοπολικότητα σε έναν ρευστό, πολυπολικό κόσμο, όπου οι παλιές σχέσεις παραγωγής μάχονται να επιβιώσουν ενάντια στις νέες δυνάμεις που γεννιούνται.

Η πρόκληση: Να σπάσουμε τα δεσμά.

Σήμερα, οι επαναστατικές δυναμικές δεν βρίσκονται στη Δύση. Βρίσκονται στον Παγκόσμιο Νότο. Ο φόβος για το άγνωστο δεν πρέπει να μας οδηγήσει στην αγκαλιά ακροδεξιών μύθων και θεωριών συνωμοσίας που προσωποποιούν το κακό σε «ελίτ» ή «οικογένειες» ή και σε θρησκευτικές σέχτες. Αντίθετα, η επιστημονική ανάλυση –η Ηρακλείτεια αναζήτηση της αφανούς αρμονίας μέσω της διαλεκτικής– μας καλεί να δούμε τις υλικές αντιφάσεις.

Ο Προμηθέας δεν έμεινε αιώνια δεσμώτης. Τον ελευθέρωσε ο Ηρακλής. Σήμερα, το σπάσιμο των δεσμών μπορεί να έρθει μόνο από την ίδια την κοινωνία: τους εργαζόμενους, τους επιστήμονες, τους πολίτες που αντιλαμβάνονται ότι η οικολογική καταστροφή, οι πόλεμοι για τους πόρους και η τεχνολογική αλλαγή αποτελούν όψεις της ίδιας αντίφασης. Το ζητούμενο είναι αν η μετάβαση θα είναι κοινωνικά ελεγχόμενη – μέσω διαφάνειας σε πραγματικό χρόνο, συμμετοχικής δημοκρατίας και τεχνολογικής λογοδοσίας – ή θα επιβληθεί καταστροφικά από τις ελιτ που υπερασπίζονται έναν κόσμο που ήδη πεθαίνει. Η ιστορία δεν τελειώνει. Αλλά μια εποχή τελειώνει. Και όπως έλεγε ο Ηράκλειτος: «αἰὼν παῖς ἐστι παίζων» – ο αιώνας είναι ένα παιδί που παίζει. Το παιχνίδι όμως είναι σοβαρό για να το αφήσουμε σε χέρια ατόμων με αποδεδειγμένη γνωστική ανεπάρκεια και έλλειψη ενσυναίσθησης .